Қазақ халқы үшін есім қою – жай ғана баланы атау емес, оның болашағына бағыт берумен тең. Қазақ дүниетанымында адам есімінің астарында үлкен мән жатыр: ат – қасиет, ат – белгі, ат – дұға. «Ат қойып, айдар тағу» – жауапкершілігі үлкен рәсім, ол көбіне әулиелерден бата алудан басталып, үлкендердің ақылымен аяқталған.
Қазақтар адам есімі тағдырға әсер етеді деп сенген. «Адам атына тартады» деген сөз соның айғағы. Егер балаға Сабыр деп ат қойылса – сабырлы болсын, Ержан десе – ержүрек болсын, Мейірім десе – жүрегі жұмсақ болсын деген тілек айтылған. Бұл жай наным ғана емес, сөздің қуатына деген сенім. Қазақ үшін әрбір сөз – энергия, ал есім – адаммен бірге өмір сүретін қуат көзі.
Бала дүниеге келгенде оған берілетін ең алғашқы сый – есім. Сол себепті ат қою қуаныш, тілек, алғыс пен батаға толы рәсім ретінде қабылданған. Ата-ананың жүрегінен шыққан шынайы тілек есім арқылы бекітіледі. Мысалы, Айсұлу – айдай сұлу болсын, Нұрсұлтан – нұрлы, абыройлы болсын, Бақыт – өмірі баққа толсын дегенді білдіреді. Яғни әр есімнің артында жүректен шыққан дұға жатады.
Қазақ есімдері ұлттық руханиятпен тығыз байланысты. Онда тарих, дәстүр, дін, табиғатқа деген құрмет, өмірге деген көзқарас көрініс табады. Ислам діні орныққаннан кейін Иман, Береке, Айша, Мұхаммед сияқты есімдер кең тарады. Бұлар тек атау емес, адамды ізгілікке, имандылыққа жетелейтін рухани мағынаға ие.
Қазақ табиғатпен біте қайнасып өмір сүргендіктен, есімдер де табиғаттан бастау алған. Шолпан – таң жұлдызы, Күнсұлу – жарық пен сұлулықтың белгісі, Боранбай – даланың мінезіндей. Мұндай есімдер баланы туған жермен, табиғатпен байланыстыруды көздеген.
Өмірдің ауыр кезеңдерінде баланы көз тиюден қорғау үшін сырттай ұнамсыз көрінетін есімдер де қойылған. Мұның бәрі сенім мен өмірге бейімделудің көрінісі еді. Қазақ үшін есім – адамның болмысына жауапкершілік жүктейтін ұғым. «Атыңа затың сай болсын» деуі бекер емес. Ерлік деп ат қойылған бала ер мінезді болуға тырысқан, себебі ат – аманат.
Қазіргі заманда жаңа есімдер пайда болғанымен, негізгі мән өзгерген жоқ. Қазақ әлі де балаға ат бере отырып, оның болашағына үміт артады, жақсы қасиет тілейді, өміріне бағдар береді. Сондықтан есім – тек дыбыстардың жиынтығы емес, адамның рухани коды.
Қазақ үшін есім – тағдыр таңдау. Ол жүректен шыққан тілек, рухани жалғану, ұлттың жадында сақталған белгі және адаммен бірге өмір сүретін мағына. Сол себепті қазақ халқы ат қоюға әрдайым байыппен қараған. Өйткені есім – адамның өмір бойғы дұғасы.
Ұлжарқын Сүлейменова,
Төлеби ауданы N7 IT мектеп-лицейінің бастауыш сынып мұғалімі